રમેશ સવાણી (મેરાન્યૂઝ.અમદાવાદ): 1 જૂન, 2020 ના અખબારોમાં કોરોના મહામારીના સંદર્ભમાં; હાઈકોર્ટ સરકારને આદેશ આપે તે માટે જાહેરહિતની અરજીની સુનાવણી વેળાએ; ગુજરાત હાઈકોર્ટે આઘાત લાગે તેવા અવલોકનો કર્યા છે. આ અંગે અર્થશાસ્ત્રી પ્રોફેસર હેમંતકુમાર શાહ અને પર્યાવરણ મિત્ર મહેશ પંડાયાએ સખ્ત નારાજગી વ્યક્ત કરી છે. એમના શબ્દોમાં જોઈએ: હાઈકોર્ટ કહે છે કે “આક્ષેપ થાય છે તે મુજબ, જો રાજ્ય સરકારે કશું ના કર્યું હોત તો, કદાચ અત્યાર સુધીમાં આપણે બધા મરી ગયા હોત !” આ અત્યંત આત્યંતિક વિધાન છે અને જાણે કે રાજ્યના આશરે 6.45 કરોડ લોકોની જિંદગી રાજ્ય સરકારે જ બચાવી છે; એવી છાપ આ વિધાનથી ઊભી થાય છે કે જે તદ્દન જ અવાસ્તવિક છે. રાજ્ય સરકારે મફત અનાજ સહિતની જે વ્યવસ્થાઓ વંચિતો અને ગરીબો માટે કરી તે ઉપરાંત, હજારો લોકોએ અને તેમની સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓએ ગરીબો અને વંચિત લોકોને રાહત સામગ્રી પહોંચાડવાનું યથાશક્તિ કામ કર્યું છે. જો આ સ્વૈચ્છિક કામ ના થયું હોત તો ગુજરાતમાં કેટલા લોકોનાં મોત થયાં હોત તેનો અંદાજ વડી અદાલતે મૂકવો જોઈતો હતો અને તે મૂક્યો નથી. હાઈકોર્ટે જો આ બાબત ધ્યાને લીધી હોત તો માત્ર સરકાર જ લોકોને કોરોના મહામારીના સંજોગોમાં જીવાડી રહી છે, એવી ભ્રમણા ઊભી કરવામાં રાજ્ય સરકારને સમર્થન ન આપ્યું હોત.

હાઈકોર્ટ કહે છે કે “જેઓ આ મુશ્કેલ સમયમાં પોતાનો મદદનો હાથ લંબાવી શકતા નથી તે તમામને રાજ્ય સરકારની ટીકા કરવાનો કોઈ અધિકાર નથી !” હકીકતમાં તો વડી અદાલતમાં આ પ્રકારની અરજી કરવી એ પણ એક અગત્યનું જાહેર કામ છે. આવી અરજી પોતે જ કોરોનાગ્રસ્તોને પરોક્ષ રૂપે મદદરૂપ થાય છે. વળી, સરકારની ટીકા કરવાનો અધિકાર આ દેશના કોઈ પણ નાગરિકને છે જ. એ કંઈ ગુજરાતની વડી અદાલતે ગુજરાતમાં વસતા ભારતીય નાગરિકોને ખેરાતમાં આપેલો નથી. ભારતના બંધારણની કલમ-19(1)(એ) માં દેશના દરેક નાગરિકને વાણી અને અભિવ્યક્તિના સ્વાતંત્ર્યનો અધિકાર છે તે લખેલું જ છે. એટલે સરકારના કોઈ પણ કૃત્યની ટીકા કરવાના અધિકારનો સમાવેશ તેમાં પ્રત્યક્ષ રીતે થઈ જાય છે. હાઈકોર્ટ કહે છે કે “સરકારની ખામીઓ જ જણાવવામાં આવે તો તે લોકોના મનમાં ભય જન્માવે છે !” જો કોરોના મહામારીના સરકારી વહીવટમાં રહેલી ખામીઓ નાગરિકો, પત્રકારો, માધ્યમો અને સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓ ના જણાવે તો બીજું કોણ જણાવે? જો સરકારની ખામીઓ જાહેર ના થાય તો સરકારનો વહીવટ સુધરે કેવી રીતે? સરકારની ખામીઓ દર્શાવવાથી લોકોમાં ભય વ્યાપે છે; એવું તારણ કઈ રીતે કાઢી શકાય? વિદ્વાન ન્યાયમૂર્તિઓએ આવું તારણ કોઈ મનોચિકિત્સકની સલાહથી કાઢ્યું છે? આવો કોઈ સર્વે થયો છે ખરો? વાસ્તવમાં, સરકારની ખામીઓ જાહેરમાં આવે તો જ સરકાર સુધરે છે અથવા સુધરવાની શક્યતાઓ ઊભી થાય છે; તેવો ભારતની લોકશાહીનો લાંબા ગાળાનો અનુભવ રહ્યો છે. જાહેરમાં સરકારની ટીકા જ સરકારને વધુ પારદર્શક અને ઉત્તરદાયી બનવા માટે પ્રેરે છે. જો કોરોના મહામારીના સંજોગોમાં સરકારના વહીવટની ટીકા ન થાય અને તેનો વહીવટ સુધરે નહીં તો જાહેર આરોગ્યને વધુ નુકસાન પહોંચે તે હકીકત વડી અદાલતના વિદ્વાન ન્યાયમૂર્તિઓએ નજરઅંદાજ કરી છે. સરકારની બધી જ ટીકા રાજકીય સત્તા પ્રાપ્ત કરવા માટે અથવા તો સરકારને ઉથલાવવા માટે હોય છે; એમ સમજવું એ નાદાનિયત સિવાય બીજું કશું નથી.

હાઈકોર્ટ કહે છે કે “આજના જેવા સંજોગોમાં મદદગાર હાથ ટીકાત્મક વાણી કરતાં વધુ લાભદાયી બનશે. પ્રતિકૂળ ટીકાથી કશું ભલું નહીં થાય પણ રચનાત્મક ટીકાથી સહાય થશે.” વિપક્ષ સરકારી વહીવટની ટીકા કરે તેની હાઈકોર્ટે નિંદા કરી છે. વિપક્ષે જો સરકારને સાથ ન આપ્યો હોય તો તેની ટીકા કરવાનો વડી અદાલતને અધિકાર છે જ, પરંતુ જે સત્તાધિશ પક્ષ હોય છે. તેણે જ સત્તાનો રચનાત્મક ઉપયોગ કરીને લોકોને કોરોના જેવી આપત્તિના સંજોગોમાં રાહત પહોંચાડવાની હોય છે. વિપક્ષનું કામ જ ટીકા કરવાનું છે અને સરકારનું કાર્ય એ ટીકાને સાંભળીને પોતાનું કાર્ય સુધારવાનું છે. એટલે વડી અદાલતે વિપક્ષને શિખામણ આપવાને બદલે સત્તાધીશોને શિખામણ આપવી જોઈએ. “સરકારની રચનાત્મક ટીકાથી સહાય મળે” આ વાત બરાબર છે; પરંતુ એવાં રચનાત્મક સૂચનો પ્રાપ્ત કરવા માટે રાજ્ય સરકારે કોઈ તંત્ર ઊભું કર્યું છે કે કેમ; તેની દરકાર વડી અદાલતે કરી છે ખરી? હાઈકોર્ટ કહે છે કે “કટોકટીના સંજોગોમાં આપણે સાથે રહેવું જોઈએ, શોરબકોર ના કરવો જોઈએ.” વડી અદાલત સરકારની ટીકા કરવાની ના પાડે છે અને તે જાહેર હિતની અરજી કરનારને સરકારની સાથે રહેવાનું કહે છે. ફરી એક વાર અદાલતની આ વાત ગળે ઊતરે તેવી નથી. રાજ્ય સરકારે બિન-સરકારી સંગઠનો અને અન્ય સ્વૈચ્છિક સંગઠનો સાથે રાહત કાર્ય અને આરોગ્યલક્ષી સેવા કાર્ય માટે કોરોના મહામારીના હાલનાં સંજોગોમાં રાજ્ય સ્તરની કોઈ સંકલન સમિતિનું ગઠન કર્યું હોય તેવું અમારી જાણમાં નથી. સરકાર જ્યારે બધા જ નિર્ણયો લગભગ કોઈ પણ જાતની જાહેર ચર્ચા વિના જ લેતી હોય ત્યારે નાગરિકો પાસે સરકારના ગેરવહીવટ અંગે વડી અદાલત સમક્ષ ધા નાખવા સિવાય કોઈ રસ્તો બચતો નથી. તેવા સંજોગોમાં આવી ધા નાખવી એ સરકારની ટીકા છે; પરંતુ આવી ટીકાથી જ અને વડી અદાલતના યોગ્ય આદેશથી જ સરકારની કામગીરીમાં સુધારો થઈ શકે છે.

સૌથી મહત્ત્વનો મુદ્દો એ છે કે અત્યારે કોરોના મહામારી જેવા અત્યંત ગંભીર માહોલમાં વડી અદાલત; બંધારણે આપેલા નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારોનું રક્ષણ કરે છે કે નહીં?

(લેખક નિવૃત્ત IPS અધિકારી છે, અહીં તેમના વિચારો અને લેખન કલાને અહીં રજુ કરવામાં આવે છે)